RATIONALIST INTERNATIONAL

http://www.rationalistinternational.net

Nauka: Kiedy ludzie czują się bezradni zabobony kwitną

Miejska legenda: hinduski „Człowiek małpa” słowa Allaha na bakłażanie
Miejska legenda: hinduski „Człowiek małpa” – słowa Allaha na bakłażanie

Kiedy ludzie czują, że stracili kontrolę rozpaczliwie starają się nadać sens niezrozumiałej sytuacji. Dostrzegają wzory, które nie istnieją i raczej chwycą się każdego szybkiego i prostego wyjaśnienia – niezależnie od tego jak jest absurdalne – niż uznają, że może nie ma żadnego wyjaśnienia. Takie są wyniki badania opublikowanego w ostatnim numerze pisma „Science”, które rzuca nowe światło na psychologię zabobonu, miejskie legendy i teorie konspiracji.

Specjalistka od zarządzania Jennifer Whitson (University of Texas, Austin) i psycholog społeczny Adam Galinsky (Northwestern University w Evanston, Illinois) przedstawiają sześć eksperymentów obejmujących ponad 200 studentów. Badanym z jednej grupy wpojono poczucie, że nie mają żadnej kontroli nad sytuacją (b.k. = brak kontroli) przez przypominanie im beznadziejnych sytuacji i wykonywanie frustrujących ćwiczeń z nonsensownymi nagrodami i karami. Drugiej grupie wpojono poczucie pełnej kontroli nad sytuacją (p.k.). Podczas eksperymentów osoby b.k. wykazywały zwiększone postrzeganie iluzorycznych wzorów – to znaczy, identyfikowali oni spójne i znaczące związki w zespole niepowiązanych bodźców. Na przykład widzieli nieistniejące obiekty i twarze w 43% losowo tworzonych obrazach (rozrzucone punkty, padające płatki śniegu itp.), których nie widziała grupa p.k. Eksperyment przeprowadzony latach 70-tych XX wieku stwierdził podobną zmianę w percepcji wzrokowej wśród skoczków spadochronowych tuż przed skokiem.

Osoby b.k. wykazywały także tendencję do wyobrażania sobie nieistniejących związków przyczynowych między różnymi działaniami i następującymi po nich zdarzeniami, podejrzewając konspirację za niewyraźnymi historiami, które dostali do przeczytania oraz wierząc w zabobony. W jednym z eksperymentów osoby badane proszono, by wyobraziły sobie siebie jako odnoszących sukcesy sprzedawców, którym nie powiodło się, kiedy nie wykonali zwyczajowego rytuału (trzykrotne tupnięcie w ziemię przed ważnym spotkaniem). Ci z grupy b.k. byli bardziej skłonni wierzyć w zabobon, podczas gdy druga grupa była raczej przekonana, że był to przypadek.

Wcześniejsze badania już ustaliły zjawisko wzrostu zabobonnych przekonań w czasach ekonomicznej niepewności, pisze Whitson. W takich sytuacjach indywidualni inwestorzy mogą na przykład częściej zwracać się o porady do astrologii niż przedtem. W sytuacjach, w których ludzie czują, że stracili kontrolę tylko częściowo, komentuje Galinsky, mogą zwrócić się do dziwacznych lecz nieszkodliwych zwyczajów – nosić szczęśliwe skarpetki lub pukać w drewno. Ale w czasach ogromnych kryzysów jednostki i społeczeństwa mogą zwrócić się do zachowań, które mają rujnujące konsekwencje: na przykład obwiniać Żydów lub Arabów o globalne zło lub wypowiadać nieprzemyślane wojny.

Co ciekawe, osoby b.k. straciły poczucie braku kontroli, jak również zwiększoną percepcję iluzorycznych wzorów, po okresie samoafirmacji, podczas którego proszono ich o zastanawianie się na aspektami własnego życia, które są dla nich ważne. Immunizowało ich to przeciwko irracjonalnym tendencjom i neutralizowało różnice w stosunku do tych, którzy czuli się w pełnej kontroli sytuacji.

Tłumaczenie: Małgorzata Koraszewska